جيرفت را از لحاظ زباني مي توان به سه نقطه ، کوهستاني جبالبارز ، کوهستاني ساردوئيه و جيرفت مرکزي تقسيم نمود ، در جبالبارز ، لهجه جبالبارزي و در ساردوئيه لهجه ي ساردوئي رواج دارد. اين دو لهجه در ميان گويشوران به آساني از هم تميز داده مي شوند ، از لحاظ دستگاه فعل مانند فارسي ، بيشتر واژگان آنها با فارسي مشترک و يا تغيير آوياي در آنها صورت گرفته است و تعدادي از لغات رايج ميان آنها مختص همان نواحي مي باشد ، مخصوصا لغاتي که مربوط به سخنگويان ( جيرفتي با غير جيرفتي ها ) تقريبا از اکثر مصادر جيرفتي مانند قوانين فارسي رسمي فعل ساخته مي شود ، تفاوت عمده در نحوه ساخت فعل و آوردن ضمير ( شناسه ها ) به دنبال فعل مي باشد.

    در مرکز شهرستان کهنوج ، لهجه کهنوجي و رودباري رايج است ، در حال حاضر يکي از بخشهي کهنوج و مرکز آن « اسلام آباد » مي باشد. تا قبل از مرکزيت يافتن « کهنوج » به عنوان شهرستان ، تمامي منطقه به نام « رودبار زمين » معروف بود و به همين دليل « رودبار » را خاستگاه اصلي اين گويش مي دانند و حتي بعضي عقيده دارند که « لهجه جيرفتي » صورتي تغيير يافته از همان شکل « رودباري » مي باشد ، اما اين نظريه را نمي تواند درست باشد زيرا در بررسيهي مقابله ي انجام شده ميان ين دو لهجه مي توان تفاوتهي منظمي در دو بخش « صوتي و واژگاني » و در معدود مواردي در بخش « نحوي » مشاهده نمود که هر فردي با اداي چند کلمه هميت زباني خود را به يکي از مناطق جيرفت و رودبار و يا کهنوج مشخص مي سازد.

    اما با اين توضيحات سخنگويان جيرفتي و کهنوجي و رودباري هيچ گونه مشکلي هنگام برقراري ارتباط با يکديگر ندارند ، هر کدام با لهجه خود صحبت مي کنند و به اصطلاح « تفاهم دو جانبه » دارند.

     در بعضي روستاهاي رودبار « زبان بلوچي » رواج دارد و لهجه رودباري نا خودآگاه تاثيراتي از زبان بلوچي پذيرفته است ، و هنگام صحبت کردن يک فرد رودباري و بلوچ ، زبان ميانجي لهجه رودباري است. و مرز زباني بين رودبار و بلوچستان منطقه « زهکلوت » و ميان کهنوج و هرمزگان بخش « منوجان » مي باشد و هر چه که از روستاي « جهاد آباد » در جيرفت به طرف کهنوج پيش برويم تفاوت بين لهجه جيرفتي با کهنوجي و رودباري آشکارتر مي گردد.

مفرد و جمع:
اسم در گويش جيرفتي مانند فارسي به دو صورت مفرد و جمع مي آيد.

مفرد:
اسم در شکل مفرد مانند فارسي هيچ نوع علامت خاصي به همراه ندارد : با مرد bamard « مرد » ، گوسپند guspand « گوسفند» ، نن non « نان » ، يو yow « آب » ، گوچگ gowaceg « بچه »

جمع:
جمع در گويش جيرفتي به دو صورت نشان داده مي شود.

1- با عددي که قبل از اسم مفرد مي آيد : پن کتاب pan ketab « پنج کتاب » ، ده نن dahnon « ده نان » ، هف اتاک hafotak « هفت اتاق »

2- با نشانه ي که در آخر اسم مفرد مي يد ، اين نشانه بر حسب ساخت واژه متفاوت است.

اضافه

اضافه در گويش جيرفتي مانند اضافه در فارسي رسمي است با اين تفاوت که جز در معدود مواردي – کسره اضافه – ظاهر نمي شود.
معرفه و نکره
در گويش جيرفتي اسم نکره از لحاظ علامت مانند فارسي مي باشد و هنگاميکه از علائم نکره خالي باشد معرفه مي باشد که در صورت معرفه بودن يا براي شنوده مشخص مي باشد و يا ضمير فاعلي به آن مي چسبد ، مانند :
کتابم خري ketabom khari « کتاب را خريدم » ، مشي دروش يه masey doruos yah « مشهدي درويش آمد » ، گوچگنشن برده gowa cegon son borde « بچه ها را برده اند »

نکره : گويش کشت gowviys kost « گاوي را کشت » ، يه چک خوبي داره yacok xobiy dare « يک بچه خوبي دارد »

بايد توجه داشت که «y» هم علامت نکره و هم ضمير متصل سوم شخص مفرد مي باشد که تفاوت اين دو بري هر جيرفتي و کهنوجي واضح مي باشد. مثل کتابي گم بو ketabigom bu « کتابش گم شد » معرفه ، کتابي گم بو ketabiy gom bu « کتابي گم شد » نکره. هنگاميکه منظور نکره باشد تاکيد و تکيه در آخر واژه بيشتر است.

نشانه مفعول صريح
از آنجا که زبانها و گويشها بسوي سادگي پيش مي روند و در اين راه چيزهايي را حذف و چيزهايي را اضافه مي کنند ، در اين گويش « را » /ra/ علامت مفعول اصلا وجود ندارد و هيچ علامت ديگري هم جايگزين آن نمي شود.
خيارانم چي khiyaronom ci « خيارها را چيدم »

نام اعداد

1) اعداد اصلي
اعداد اصلي تفاوت اساسي با فارسي ندارند جز قوانين حذف و ابدال قوانين ديگري آنها را در بر نمي گيرد ، عباتند از :
يک yak « يک » ، دو do « دو » ، سه so « سه » ، چار car « چهار ».

2) اعداد ترکيبي
اين اعداد از 21 تا 49 بر عکس زبان فارسي مي باشند يعني اول يکان و بعد دهگان مي يد حال آنکه در فارسي عکس اين است ، اعداد ترکيبي 21 تا 49 مانند عربي بيان مي شوند. و اين استعمال امروز کم شده است.
يک بيست yak bist « بيست و يک » ، چار بيس car bis « بيست و چهار » ، پن بيست pan bis « بيست و پنج » ، هف بيس haf bis « بيست و هفت » ، هش بيس has bis « بيست و هشت » ، سه سي se si « سي و سه » ، چار سي car si « سي و چهار » ، پن سي pan si « سي و پنج » ، هف سي haf si « سي و هفت » ، چار چل car cel « چهل و چهار » ، پن چل pan cel « چهل و پنج » ، نه چل noh cel « چهل و نه » و عبارت کرض نه چل karznohcel به معني « نهيت قرض کردن » شيد ربطي به عدد 49 داشته باشد که آخرين عددي است که بر عکس اعداد فارسي مي يد.

3) اعداد ترتيبي
مانند فارسي پسوند om به آخر عدد اصلي افزوده مي شود و در اعداد ترتيبي که منظور رتبه باشد صامت پياني يعني /n/ حذف مي شود.